Minh họa: Tất Thắng

 Đầu tiên để chuẩn bị cho ngày Tết, người Tày thường chuẩn bị các loại nguyên liệu để làm bánh, từ nguồn lương thực sẵn có. Từ ngô, người Tày có thể chế biến thành các món ngô bung, ngô rang hoặc làm các loại bánh như bánh đúc, bánh rán... Khi cây lúa mới ngả màu, người Tày lấy về rang, giã thành cốm. Vào những ngày tư, ngày tết hoặc lúc rỗi rãi các gia đình thường làm các loại bánh để thờ cúng tổ tiên. Bánh trưng được gói bằng loại gạo nếp ngon, thường là loại nếp cái, đây là loại lúa nếp đặc trưng của người Tày, gạo dẻo, thơm ngon. Bánh trưng được gói bằng lá dong rừng, có nhân đỗ cùng với thịt ba chỉ và một ít ra vị như muối tiêu, đường mật. Bánh dày, theo quan niệm của người Tày cũng giống người Kinh: bánh trưng là cha, bánh dày là mẹ, nên đã có bánh trưng thì phải có bánh dày để dâng cúng tổ tiên. Bánh dày được làm bằng gạo nếp thơm được đồ chín, cho vào cối giã, khi giã thường là giã đôi, một nam một nữ hoặc hai nữ, họ dùng chày gỗ giã đến khi nào cơm thật mịn thành bột quánh lại với nhau thì bỏ ra dùng hai tay vê tròn thành hình chiếc bánh rồi đặt vào trong lá chuối rừng gói lại. Người Tày làm bánh dày có hai loại, một loại bánh có nhân đỗ chộn với mật ong hoặc đường, một loại bánh không có nhân. Bánh dày dùng để cúng tổ tiên vào các dịp lễ tết, làm lễ cúng trong những ngày hội của làng như hội Lồng tồng, lễ cúng cầu mùa, cúng Sơn thần, làm lễ vật trong đám cưới, cúng mụ cho phụ nữ cầu sinh con đẻ cái, hoặc cúng cho trẻ nhỏ được mát mẻ, hay ăn, ngoan ngoãn…

 Ngoài ra, trong Ngày tết, các gia đình người Tày làm các mâm cỗ với nhiều món ăn phong phú hấp dẫn được chế biến từ thịt lợn, gà, cá, trong đó có nhiều món thể hiện sự sáng tạo tinh tế của các đầu bếp: Món thịt lợn quay trên lửa hồng. Lợn quay để cả con, sau đó họ ướp với các gia vị như giềng, muối tiêu, lá xả và một số loại rau thơm rừng, bên ngoài da được quét một lớp mật ong nhỏ rồi dùng hai ba lớp bẹ chuối bó con lợn lại sau đó cho lên quay, khi nào bẹ chuối cháy gần hết thì con lợn cũng chín. Thịt lợn quay được chấm với muối tiêu, ăn kèm với một số loại rau thơm tạo nên hương vị rất đặc trưng. Vào các dịp lễ tết, thịt lợn còn được chế biến thành các món giò như giò chân, giò hoa để cúng tổ tiên, còn những chỗ thịt vụn họ thái thành miếng chộn với gạo nếp đã được ủ men và một số gia vị như lá cơm đỏ, củ giềng đem chộn đều bỏ vào hũ ủ khoảng 25 ngày lấy ra xào ăn, gọi là món thịt chua. Thịt chua được xào riêng hoặc xào với măng chua, rau rớn tạo thành những món ăn riêng. Còn những chỗ thịt nửa lạc, nửa mỡ người Tày chế biến thành món thịt thính " lựa thính", thịt được thái thành những miếng nhỏ trộn đều với bột gạo nếp rang say nhỏ, cùng với muối tiêu, ủ ba bốn ngày rồi mang ra xào chín, khi ăn thịt sẽ có hương vị hơi chua,…  

Đồng bào dân tộc Tày quan niệm năm nào mà có nhiều gia đình tham gia làm được nhiều loại bánh, nhiều món ăn ngon dâng cúng các vị thần linh thì năm đó dân làng sẽ có được vụ mùa bội thu, cuộc sống của đồng bào sẽ ngày càng được no đủ và hạnh phúc. Đây là những nét đẹp văn hóa trong đời sống của đồng bào dân tộc Tày cần được giữ gìn và phát huy.

Thúy Quang