Những năm đầu thế kỷ 20, khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, chúng đã thấy ở Tuyên Quang có hai nguồn lợi có thể tập trung vơ vét đó chính là khoáng sản và rừng. Lòng đất Tuyên Quang chứa nhiều khoáng sản, cho phép khai thác và làm giàu bằng ngành khai thác mỏ; chính vì vậy thực dân pháp đã tuyển công nhân từ khắp nơi trong cả nước về Tuyên Quang để khai thác kẽm và than . Người công nhân Tuyên Quang thời kỳ đó phải làm việc quần quật dưới các hầm lò ẩm ướt, đầy khí độc hại từ 10 đến 12 giờ một ngày , phải sống trong những túp lều tre, nứa, dột nát để làm giàu cho các chủ mỏ. Chỉ tính ở Mỏ kẽm Tràng Đà, Đầm Hồng mỗi năm thực dân Pháp khai thác 12.000 tấn kẽm; Mỏ than Tuyên Quang năm 1929 với công cụ lao động thô sơ cầm tay, chủ mỏ đã vắt kiệt sức của công nhân để thu về 26.271 tấn than, với sỗ lãi là 610.803,24 phơ răng (tiền Pháp) . Bên cạnh đó, chúng còn xây dựng các đồn điền để khai thác gỗ quý; chiếm đoạt ruộng đất tốt của nông dân, đẩy nông dân vào con đường làm thuê trong các đồn điền của người Pháp để hằng ngày lên núi đá làm công nhân khai thác gỗ quý.
Đời sống của người dân Tuyên Quang thời kỳ trước Tháng 8 năm 1945 đã nghèo lại thêm quẫn bách do chính sách cai trị, khai thác thuộc địa, bóc lột với hằng trăm thứ thuế vô lý của thực dân Pháp. Bên cạnh đó, còn có chế độ cai trị hà khắc của bọn phong kiến tay sai, khiến cho mâu thuẫn giữa các tầng lớp xã hội thêm gay gắt. Tình hình xã hội ở Tuyên Quang có biến động, xuất hiện một giai cấp mới, đó chính là giai cấp công nhân.
Giai cấp công nhân Tuyên Quang có đặc điểm chung của giai cấp công nhân Việt Nam, là những người vô sản, phải bán sức lao động với giá rẻ mạt. Vì vậy, hơn ai hết, giai cấp vô sản nhận rõ bộ mặt thật của giai cấp bóc lột, chính vì thế họ là giai cấp cách mạng nhất, khát khao được giác ngộ cách mạng và tập hợp dưới ngọn cờ lãnh đạo của đội tiên phong của giai cấp mình.

Ảnh minh họa (nguồn congdoantuyenquang.vn)

Dưới sự tập hợp của các đồng chí công nhân ở các hầm mỏ, nhà máy ở Tuyên Quang như: đồng chí Hoàng Lan, Trần Xuân Hồng, Quang Mai, Đức Kim, Lương Hải Bằng…  tháng 4/1938, Hội ái hữu thợ thuyền (tiền đề của Hội công nhân cứu quốc) đầu tiên được thành lập ở Tuyên Quang; sau khi chi bộ Mỏ Than ra đời, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Xứ ủy Bắc Kỳ, phong trào cách mạng tiếp tục phát triển. Nhiều cơ sở của "Hội công nhân cứu quốc"  được thành lập trên cơ sở các Hội ái hữu thợ thuyền. Đến tháng 5/1941, ở Tuyên Quang đã có gần 200 hội viên của Hội công nhân cứu quốc tập trung ở khu vực thị xã (thành phố Tuyên Quang ngày nay) .
Cùng với phong trào chung, phong trào công nhân và hoạt động của Hội công nhân cứu quốc ở Tuyên Quang đã nhanh chóng phát triển. Đến tháng 9/1944, đã xây dựng được nhiều tổ, nhóm tự vệ là công nhân mà nòng cốt là các đoàn viên Hội công nhân cứu quốc ở nhiều nhà máy, đồn điền. Đã có nhiều cuộc đấu tranh của công nhân, lao động nổ ra như cuộc đấu tranh của hơn 100 công nhân nhà máy đèn, nhà máy nước Tuyên Quang đòi thực hiện ba yêu sách: Chống đàn áp, khủng bố; chống đuổi thợ; đòi tăng lương, giảm giờ làm .
Từ đầu năm 1945, do sự bóc lột tàn bạo của thực dân Pháp và phát xít Nhật đã gây ra nạn đói, ở Tuyên Quang đã có hàng ngàn người chết vì đói. Hai nhiệm vụ cấp bách lúc này đặt ra cho phong trào cách mạng của tỉnh là chống đói cứu dân và xây dựng cơ sở cách mạng chuẩn bị khởi nghĩa. Các cơ sở Hội công nhân cứu quốc ở Tuyên Quang đã tổ chức cho công nhân chuẩn bị cờ, biểu ngữ, truyền đơn, các loại vũ khí để khởi nghĩa giành chính quyền.
Ngày 17/8/1945, Ủy ban khởi nghĩa tỉnh đã ra lệnh nổ súng giải phóng thị xã Tuyên Quang, công nhân, lao động trong các nhà máy, đã vùng dậy làm chủ các nhà máy, đồng thời cùng các lực lượng vũ trang tiến hành đánh chiếm trại lính bảo an, các cơ quan công sở của địch. Ngày 22/8/1945, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Tuyên Quang đã hoàn toàn thắng lợi, trở thành một trong số ít các tỉnh tiến hành khởi nghĩa thắng lợi và giành được chính quyền sớm nhất trong cả nước.
Trong những năm tháng vận động giành chính quyền, đội ngũ công nhân, lao động trong tỉnh tuy còn ít về số lượng nhưng đã tích cực tham gia vào việc xây dựng căn cứ địa, củng cố vùng giải phóng, góp phần quan trọng và việc tổng khởi nghĩa giành chính quyền trên địa bàn toàn tỉnh.

Hoàng Mai
 

--------------------------

Tài liệu tham khảo:

1. Lịch sử Đảng bộ tỉnh Tuyên Quang (1940-1975), NXB. Chính trị Quốc gia, H.2000

2. Lịch sử phong trào công nhân và công đoàn tỉnh Tuyên Quang, NXB.Lao động, H.2008